Judith Leyster is nooit een leerling van Frans Hals geweest!

Hoe hardnekkig kan een aanname zijn?!

artikel door Karin Haanappel
8 maart 2026

Judith Leyster (1609-1660) is tegenwoordig geen onbekende meer in het rijtje Hollandse meesters uit de zeventiende eeuw. Toch is dat lange tijd anders geweest. Hoewel zij tijdens haar leven een bekend kunstenaar was, is zij na haar dood in de vergetelheid geraakt. Dat overkwam ook Johannes Vermeer, Frans Hals en zelfs onze nationale trots Rembrandt van Rijn. In de negentiende eeuw – tijd van de Romantiek en de opkomende moderne manier van schilderen, ook wel bekend als het impressionisme – vond er een herontdekking plaats van de meesters van de gouden eeuw. Deze meesters waren uitsluitend mannen. Om dit te begrijpen, moeten we bekend zijn met de tijdgeest van de negentiende eeuw die stelde dat vrouwen uit de gegoede kringen zich diende op te houden in de privésfeer ten einde echtgenote, moeder en huisvrouw te zijn. Een vrouw in het private domein mocht geen professie hebben want dat zou een blamage zijn voor het aanzien van haar echtgenoot. 

Wanneer de eerste werken van Judith Leyster in de negentiende eeuw ontdekt worden, worden ze steevast toegeschreven aan Frans Hals. Niet dat men dit nauwkeurig onderzoekt, maar de penseelvoering vertoont een bepaalde gelijkenis waardoor deze aanname wordt gedaan. Hals was, net als Vermeer, herontdekt door Théophile Thoré (1807-1869) en dat had grote gevolgen voor de receptie van deze kunstenaars die hierdoor Hollandse meesters werden.

Thoré was politiek journalist en kunstcriticus. Binnen de kunsten was hij een tegenstander van de academische stijl van Ingres en Delaroche, maar had een voorliefde voor het realisme van Millet en Courbet, wat in zijn Salon verslagen is terug te lezen. Vanaf 1855 schreef hij onder pseudoniem van Willem Bürger en richtte zich met name op de schilderkunst uit de Hollandse 17e eeuw. Zo noemde hij Vermeer ‘de Sfinx van Delft’ en sprak hij over Hals als ‘een modern kunstenaar’ omdat diens penseelvoering deed denken aan de schilders die vanaf 1874 (wanneer Thoré al enkele jaren overleden is) bekend zouden worden als de impressionisten. Het hartstochtelijke pleidooi van Thoré voor Hals ontketent een ware Halsmania. Vanuit Frankrijk (en later ook andere landen) wordt Haarlem overspoelt met kunstenaars die in de voetsporen van hun ‘moderne voorganger’ willen treden. Deze Halsmania is een boost voor de kunsthandel, waar vervalsingen en misplaatste toeschrijvingen geen uitzondering zijn. Zo wordt werk van Leyster, zonder verdere inspectie, haast vanzelf aan Hals toegeschreven. 

Op verzoek van CODART heb ik in 2021 voor hun jaarlijkse congres een Engelstalige lezing gegeven over Herstory of Dutch & Flemish Art. 

Judith Leyster signeerde haar werk zelden, maar gebruikte een monogram: een J en een L in elkaar geschreven met een naar rechts uitschietende pijl die eindigt in een ster. Het is een woordspeling op haar naam, de leidende ster van Haarlem! Als je de video van mijn CODART lezing hebt bekeken dan heb je dit monogram kunnen zien, ik heb het op sommige slides vergroot. 

Er zijn ook veel ervaren vrouwen in de schilderkunst geweest die in onze tijd nog steeds beroemd zijn en zich met mannen kunnen meten. Onder hen blinkt er één uitzonderlijk uit: Judith Leyster, zoals haar naam al aangeeft een ware ster in de kunst. 
Uit: Theodore Schrevel, Harlemias, 1648  

Wanneer Leyster’s werk in de negentiende eeuw aan Frans Hals wordt toegeschreven, is het monogram lange tijd een raadsel. ‘Wat heeft Hals hiermee willen zeggen?‘… Uiteindelijk is het de Nederlandse kunsthistoricus Cornelis Hofstede de Groot geweest, die in 1893 het verband legde tussen het monogram en de kunstenaar Judith Leyster. Het gevolg was een waardevermindering van de schilderijen die onterecht aan Frans Hals waren toegeschreven. En Leyster? Die werd neergezet als leerling van Frans Hals want hoe anders was een vrouw in staat geweest om zulke werken te schilderen?

Deze aanname, die binnen de context van de tijd te begrijpen – maar zeker niet te accepteren – is, is door herhaling en bevestiging tot een bestendiging gekomen. De kunsthistorische wereld heeft lange tijd deze aanname als een waarheid omarmd. Er zijn geen bewijzen voor. Sterker nog, in primaire dus zeventiende-eeuwse documenten wordt deze aanname zelfs tegengesproken.

Luister naar de geluidsopname van Een Vandaag (NPO Radio 1) van 14 juni 2018. See All This magazine had naar buiten gebracht dat The Fountain (1917) die altijd aan Marcel Duchamp was toegeschreven niet van zijn hand was, maar een creatie van Elsa von Freytag-Loringhoven (klik hier om het artikel te lezen). Een Vandaag benaderde mij of ik, als kunsthistorica gespecialiseerd in vrouwelijke kunstenaars en auteur van ‘Herstory of Art‘, kon aangeven of dit vaker is gebeurd. Omdat het meer regelmaat dan uitzondering is geweest dat werken van vrouwelijke kunstenaars aan mannen zijn toegeschreven, kwamen we met elkaar overeen dat ik mijn verhaal zou toespitsen op een vrouw van eigen bodem: Judith Leyster. Ik weet nog goed dat ik met geen mogelijkheid naar Hilversum kon komen die middag, maar dat was geen probleem want er kwam gewoon een NOS bus naar Brabant waardoor ik toch live in de uitzending antwoord kon geven op de vragen over Judith Leyster. Geweldig! 

Inmiddels is het 2026 en is, zoals ik aan het begin van dit artikel ook schreef, Judith Leyster geen onbekende meer. Mijn dringende oproep in 2021 aan CODART curators wereldwijd heeft als resultaat een tentoonstelling opgeleverd die net in MSK Gent is geopend: Onvergetelijk! Vrouwelijke kunstenaars van Antwerpen tot Amsterdam 1600-1750. De tentoonstelling is hiervoor in het Museum of Women in the Arts in Washington DC geweest. Werk van meer dan veertig vrouwen wordt gepresenteerd, waaronder zes werken van Judith Leyster. Wordt zij in deze tentoonstelling een leerling van Frans Hals genoemd? Nee, natuurlijk niet.

Waarom gebeurt dit dan wel in Nederland? Wat maakt dat men bij de Vereniging Rembrandt een persbericht de wereld instuurt waarin Judith Leyster een leerling van Frans Hals wordt genoemd? Een persbericht dat notabene het Leyster Fonds in oprichting aankondigt, een open fonds binnen de Vereniging Rembrandt, dat zich tot doel stelt de zichtbaarheid van vrouwelijke kunstenaars, geportretteerden, opdrachtgevers, verzamelaars, handelaars en schenkers in de collecties van de Nederlandse publieke kunstmusea blijvend te vergroten. Daartoe steunt het fonds aankopen, onderzoek en restauraties van kunstwerken die zijn gemaakt, besteld, verzameld, verhandeld of geschonken door vrouwen of die de vrouw centraal stellen – in de ruimste zin van het woord.  Echter, wanneer je Judith Leyster verbindt aan een fonds dat vrouwen in de kunst meer zichtbaarheid wil geven dan omschrijf je haar niet als leerling van Frans Hals. Juist dit soort mythes die niet op waarheid berusten, wil je ontkrachten in plaats verder uit te dragen.

Ik werd op het Leyster Fonds geattendeerd door Tineke Hendriks, een geweldige auteur die door haar boeken aandacht schenkt aan kunstenaars als Betzy Akersloot-Berg en Bep Rietveld (klik hier voor meer informatie). Toen Tineke mij berichtte, was ik in MSK Gent voor de persvertoning van Onvergetelijk, misschien stond ik zelfs wel voor een van de werken van Leyster. Ik las het bericht pas toen ik thuis was en klikte enthousiast door naar de website om meer te lezen over dit, op het eerste gezicht, geweldige initiatief. Echter, ik schrok toen ik op de website vermeld zag staan dat Judith Leyster een leerling zou zijn geweest van Frans Hals. Wederom die bijna misselijk makende aanname uit de 19e eeuw die (zonder enig onderzoek) is gedaan om het werk van Leyster te marginaliseren. Dus ik heb er kritiek op gegeven! Niet voor mijzelf, maar voor Judith Leyster die in haar eigen waarde gezien moet worden. De Vereniging Rembrandt liet weten ‘het is inderdaad nooit bewezen dat Leyster een leerling van Hals was, we zullen het aanpassen op de website.’ Precies. Meld het dan niet! Wanneer iemand dit ooit heeft uitgeroepen en velen het daarna hebben herhaald, is het nog geen waarheid.

Een website aanpassing waarin je slechts een woord verandert, hoeft niet lang te duren. Toen het mij te lang duurde, heb ik er Instagram stories over gemaakt. Et voilà, het werd direct aangepast, in het weekend notabene. Ook daar heb ik een story van gemaakt (zie foto hieronder). Judith Leyster, de leidende ster van Haarlem in de 17e eeuw. De vrouw wiens leerlingen door Frans Hals werden ‘gekocht’ omdat hij wilde weten hoe zij les gaf …. (luister de opname van NPO1 hierboven als je dit verhaal niet kent).

Meer informatie over het Leyster Fonds, klik hier.

Het uitgestuurde persbericht heeft veel instanties bereikt die helaas klakkeloos de tekst, waarin Leyster wordt weggezet als leerling van Hals, hebben overgenomen – waaronder Museumtijdschrift (die het inmiddels ook aangepast heeft, zie update onderaan dit artikel). 
Feit is dat je altijd alert moet zijn en nooit zomaar iets moet aannemen en al helemaal geen persbericht moet uitsturen waarvan je weet dat een deel van de inhoud onbewezen is. Want hoe ontzettend jammer dat de mythe rond Judith Leyster juist extra kracht is bijgezet. Hoe hardnekkig kan een aanname zijn?!

© 2026 Karin Haanappel 
kunsthistorica, onafhankelijk onderzoeker en auteur van o.a. ‘Herstory of Art’ (2012)

Update

10 maart 2026
Dat het belangrijk blijft om voor vrouwen als Judith Leyster – die het zelf niet meer kunnen – in de bres te springen, blijkt wel uit het feit dat nu ook Museumtijdschrift de tekst op de website heeft aangepast (zie foto hieronder). Dus een groot dankjewel voor de gewijzigde teksten aan zowel Vereniging Rembrandt, die zaterdag de website aanpaste, als Museumtijdschrift, die vanmiddag de website aanpaste.

Nu kun je denken ‘dan kan (een deel van) het artikel toch weer offline want het is rechtgezet’ maar juist deze hele situatie is illustratief voor de ons aangeleerde en ingeprente mannelijke blik (male-gaze) niet alleen in de kunstgeschiedenis, maar in alles. We zijn er zo aan gewend dat het soms niet eens meer opvalt. Daarom is het belangrijk om er kennis van te nemen en er bewust van te zijn zodat dit soort aannames niet meer gemaakt worden. Het Leyster Fonds draag ik een warm hart toe, net als de Vereniging Rembrandt waar ik al vele jaren een duo-lidmaatschap heb. 

~ Karin Haanappel ~

Zelfs Sting weet wie Judith Leyster is!

In januari 2026 heeft Sting een besloten optreden gegeven in de Eregalerij van het Rijksmuseum Amsterdam. ARTE Concert heeft opnames gemaakt die tot maart 2027 op YouTube te zien zijn. Aan het begin vertelt Sting dat hij nooit eerder heeft gespeeld ’tussen werken van Rembrandt, Vermeer & Leyster’. En het is terecht dat hij Judith Leyster noemt want sinds 2021 heeft het Rijksmuseum eindelijk werken van vrouwelijke kunstenaars een plek gegeven in de Eregalerij.

Vanaf 46.00 minuten spreekt Sting over vrouwelijke kunstenaars in de Hollandse 17e eeuw en in het bijzonder over Judith Leyster. Hij vertelt zelfs dat Leyster haar stadsgenoot Frans Hals voor het gerecht heeft gedaagd omdat Hals haar leerlingen afkocht. Noemt hij haar een leerling van Hals? Nee, natuurlijk niet.

Kijk en luister hieronder naar het unieke ARTE Concert van Sting in het Rijksmuseum.

Afbeeldingen (details van schilderijen) bovenaan deze pagina:
1. Judith Leyster, Zelfportret, ca. 1630. National Gallery of Art, Washington, DC
2. Judith Leyster, Man die een vrouw geld aanbiedt, 1631. Mauritshuis, Den Haag
3. Judith Leyster, Twee kinderen met een kat, ca. 1630, Rijksmuseum Amsterdam (bruikleen)